Tijdens de workshop Ethische commissies en onderzoek in fieldlabs van Mariël Kanne en Agnetha Fruijtier gingen deelnemers aan de hand van een casus in gesprek over ethische vragen die ontstaan wanneer je in de wijkcontext samenwerkt met studenten, bewoners en professionals in een fieldlab of wijkcampus. Hierbij stonden de rol van een Ethische Commissie Onderzoek en datamanagement centraal, in het bijzonder waar je op moet letten bij onderzoeksdata en persoonsgegevens en hoe je de verwerking van deze data werkbaar kunt organiseren.
Tijdens de workshop werd een casus gepresenteerd over het opzetten van een meerjarenproject in een stadswijk (fieldlab), waarin nauw wordt samengewerkt in de driehoek van onderzoek, praktijk en onderwijs. De centrale vraag voor deelnemers was hoe een dergelijk project zorgvuldig vormgegeven kan worden wanneer de inhoud nog niet volledig vaststaat. Besproken werd hoe je in de verkennende fase omgaat met informed consent en process consent. Ook kwam aan bod dat kan worden gewerkt met een Letter of approval.
Naarmate het project concreter werd en de focus kwam te liggen op preventie van eenzaamheid bij ouderen, werd stilgestaan bij de principes van de Nederlandse Gedragscode Wetenschappelijke Integriteit, het beroepsgeheim en de omgang met (bijzondere) persoonsgegevens volgens de AVG.
Daarnaast is uitgebreid stilgestaan bij de praktische en ethische aspecten van dataverzameling, werving en samenwerking. Het opnemen van gesprekken via mobiele telefoons riep bij de deelnemers vragen op over welke devices gebruikt mogen worden, waar data mogen worden opgeslagen en hoe pseudonimisering wordt toegepast, aangezien volledige anonimiteit bij stemopnames niet mogelijk is. Ook is besproken hoe toestemming voor verwerking en eventueel hergebruik van onderzoeksgegevens zorgvuldig en transparant kan worden geregeld. Hierbij kwamen opnieuw een aantal principes van de Nederlandse Gedragscode Wetenschappelijke Integriteit aan bod. Ten slotte is gereflecteerd op het gebruik van AI voor het transcriberen en analyseren van data, inclusief de risico’s die hierbij komen kijken.
Tijdens de workshop realiseerden deelnemers zich dat veel mensen onbewust onbekwaam zijn op het gebied van ethiek en datamanagement. Deelnemers benadrukten dat het bespreken van zo’n casus veel nieuwe vragen oproept, omdat er meer aspecten meespelen dan in eerste instantie wordt gedacht. Het onderwerp is daarmee goed in kaart gebracht en behoeft meer aandacht, bijvoorbeeld in een volgende workshop of tijdens de summerschool.
Over de workshopbegeleiders
Mariël Kanne is werkzaam bij Hogeschool Utrecht als onderzoeker bij het Kenniscentrum Sociale Innovatie (lectoraat Wonen en Welzijn). Naast haar werk als onderzoeker is zij docent ethiek op het gebied van zorg en welzijn en covoorzitter van de Ethische Commissie Onderzoek.
Agnetha Fruijtier is werkzaam bij Hogeschool Utrecht als datasteward en informatiespecialist bij het Kenniscentrum Sociale Innovatie. In deze rol denkt zij mee over alle aspecten van onderzoek die betrekking hebben op dataverzameling, databeheer en data-omgang.
